75 jaar bevrijding: De strijd om de Wadden

Deel 2: De stelling Kornwerderzand

In het kader van 75 jaar bevrijding wordt in heel Nederland dit jaar extra aandacht besteed aan de Tweede Wereldoorlog. Het aantal mensen dat de oorlog bewust heeft meegemaakt, neemt in rap tempo af. Juist daarom is het belangrijk om juist nu hun verhalen op te tekenen en de tastbare herinneringen aan de oorlogsperiode veilig te stellen voor de toekomst. Van de verschrikkingen die zich destijds in ons land hebben afgespeeld, hebben velen nauwelijks enig besef. Dat het een zware en angstige tijd moet zijn geweest, is bij velen wel bekend, maar wat gebeurde er nu precies in de periode 1940-1945 en hoe hebben onze voorouders dat ervaren? Verslaggever Raimond Bos reisde af naar het Waddengebied om daar de overblijfselen van de Tweede Wereldoorlog te aanschouwen en zich een beeld te vormen van de gruwelijke taferelen die zich daar hebben afgespeeld. Want terwijl vrijwel heel Nederland al was bevrijd, waren de Waddeneilanden pas ver na 5 mei aan de beurt. Al die tijd hielden Duitse soldaten het gebied nog bezet. In een serie van drie verhalen wordt de strijd om de Wadden (#strijdomdewadden) belicht.

Al in 1886 werd gesproken over eventuele inpoldering van de toenmalige Zuiderzee. De jarenlange strijd tegen het water werd regelmatig verloren, overstromingen tot ver in Overijssel eisten veel slachtoffers. Ook was er behoefte aan meer vruchtbare landbouwgrond en moest een oplossing worden gevonden voor de huisvesting van het steeds sneller groeiende aantal inwoners van ons land. Al met al duurde het toch nog tot in 1927 voordat daadwerkelijk werd begonnen aan de bouw van de Afsluitdijk, de waterkering die ervoor zorgde dat Nederland aan de noordzijde goed beschermd was tegen hoog water en die drooglegging van (een deel van) de Zuiderzee mogelijk zou maken. Het was de watersnoodramp in januari 1916 geweest die de bestuurders deed beseffen dat het echt tijd werd om een permanente oplossing te vinden voor de overstromingen. Vijf jaar nadat de aanleg van de Afsluitdijk was gestart, werd in 1932 het laatste gat gedicht. Nog eens een jaar later kon het autoverkeer voor het eerst gebruik maken van deze verbinding tussen Noord-Holland en Friesland. Maar waar de Afsluitdijk voor het autoverkeer een flinke vooruitgang betekende om te reizen tussen deze twee provincies, was het gedurende de Tweede Wereldoorlog juist een bron van zorgen. Immers, de Duitsers konden hierdoor eenvoudig en snel de marinestad Den Helder bereiken. Het was dus zaak om te zorgen voor een goede verdedigingslinie. Niet alleen om de stad Den Helder te kunnen beschermen, maar ook om te voorkomen dat de bezetter de uitwateringssluizen in handen zou krijgen. In Friesland werd, iets ten oosten van de Afsluitdijk, de Wonsstelling aangelegd. Op de dijk zelf kwam de stelling Kornwerderzand en ook bij de sluizen van Den Oever werd een verdedigingswerk gerealiseerd.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was duidelijk geworden dat een fort vrij eenvoudig door de vijand kon worden ingenomen. Daarom werd er bewust voor gekozen om bij de Afsluitdijk geen forten te bouwen, maar solitair staande zogenoemde kazematten. Het woord kazemat stamt af van het Spaanse ‘casa matar’ en werd ten tijde van de Spaanse overheersing in de 80-jarige oorlog in ons land geïntroduceerd. De stelling Kornwerderzand behoort tot de schaarse locaties die de Duitsers ten tijde van de Tweede Wereldoorlog niet in handen wisten te krijgen. Een poging daartoe onder leiding van de Duitse generaal Feldt op maandag 13 mei 1940 werd door de ongeveer 250 Nederlandse soldaten onder leiding van kapitein Boers succesvol afgeweerd. Boers liet de Duitsers naderen tot op achthonderd meter en opende vervolgens het vuur. De Duitse soldaten zijn daarop gevlucht en de kazematten raakten nauwelijks beschadigd. Na het bombardement op Rotterdam, twee dagen later, capituleerde Nederland en werd Kornwerderzand overgedragen aan de bezetters. Die toonden in eerste instantie weinig belangstelling voor deze verdedigingswerken, pas in 1943 werd de locatie onderdeel gemaakt van de zogenoemde Atlantikwall, de ruim 5000 kilometer lange verdedigingslinie die vanaf het meest noordelijke deel van Noorwegen tot aan de Spaanse grens doorliep. Overigens werden door de Duitsers wel al in een veel eerder stadium de 150 periscopen uit de kazematten gesloopt. Deze apparatuur van Nederlandse makelij konden de Duitse soldaten elders goed gebruiken. De stelling Kornwerderzand maakte in de periode na de Tweede Wereldoorlog deel uit van de NAVO-verdediging en kreeg zelfs een grotere vuurkracht doordat er vier tanks werden ingegraven. Toen de zogenoemde koude oorlog ten einde was, werd de verdedigingslinie overgedragen aan Rijkswaterstaat. Door verschillende partijen werd vervolgens gestreden voor het behoud van dit erfgoed, met als gevolg de oprichting van het Kazemattenmuseum in 1985 en later de toekenning van de status Rijksmonument.

De afscheidsbrief die kapitein Boers ‘s nachts schreef aan zijn twee zoons.

Wat gaat er door je heen, als je weet dat je laatste uur geslagen heeft? Waar denk je aan en in hoeverre ben je nog in staat om rationeel te denken? In het Kazemattenmuseum is de afscheidsbrief te lezen die kapitein Boers schreef aan zijn twee zoons, nadat hij door de bezetter was opgepakt en weggevoerd. Hem wachtte slechts nog een kogel, toen hij de brief mocht schrijven. ,,Beste jongens. Het is de laatste zucht voor ik afscheid neem van dit aardse leven’’, zo begint hij zijn verhaal. De hele brief, een kantje groot, was jarenlang in handen van zijn familie, maar is in 2016 overgedragen aan het museum en wordt nu geprojecteerd op een van de wanden. In de brief, die hij in de nacht voor zijn executie schreef, laat hij weten geen spijt te hebben van zijn daden. Hij noemt de straf erg zwaar en hij vraagt zijn zoons om hun moeder te groeten en haar te adviseren om spoedig de stukken voor het pensioen in te zenden. Het lezen van de brief bezorgt je rillingen en doet je eens te meer beseffen welke drama’s zich in de oorlogsjaren hebben afgespeeld. De brief dwingt ook diep respect af over de wijze waarop Boers, wetende dat zijn einde naderde, met de situatie wist om te gaan. Wie een kijkje neemt in de betreffende kazemat, kan zich een goede voorstelling maken van hoe het er destijds aan toe moet zijn gegaan. Het bouwwerk fungeert nu als een soort museum, waarin van alles te zien valt. Het bijbehorende bezoekerscentrum is in 2011 uitgebreid en wordt volledig door vrijwilligers beheerd. Zij verzorgen er rondleidingen door de kazematten en dragen verder zorg voor het beheer en onderhoud van de locatie. Direct naast het bezoekerscentrum ligt het monumentenplein, met een monument voor de gevallenen in de Wonsstelling, voor de opvarenden van de kanonneerboot en voor kapitein Boers en ondercommandant luitenant Ham. 

Het monumentenplein voor het bezoekerscentrum van het kazemattenmuseum bij Kornwerderzand.

Dat de belangstelling voor de overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog toeneemt, is ook hier goed merkbaar. Waar voorheen gemiddeld 12.000 tot 15.000 bezoekers per jaar naar het Kazemattenmuseum kwamen, waren dat er in 2018 al 17.000 en vorig jaar werden 18.500 bezoekers geregistreerd. Gezien de vele activiteiten rond 75 jaar bevrijding wordt verwacht dat het bezoekersaantal dit jaar de 20.000 zal overschrijden. Bovendien zullen er diverse speciale activiteiten plaatsvinden. Voor de scholen in de provincie Friesland, die het museum dit jaar willen bezoeken, wordt gratis vervoer geregeld. Ze betalen dan de reguliere entreeprijs en kunnen groepsgewijs de rondleiding volgen. Ook zal de kleinzoon van kapitein Boers dit jaar in het bezoekerscentrum worden geïnterviewd. Verder zal begin mei een muzikale theaterproductie te zien zijn die in het teken staat van de Holocaust. Deze en andere activiteiten zullen via www.kazemattenmuseum.nl worden aangekondigd. Het bezoekseizoen van het Kazemattenmuseum loopt van april tot en met oktober, buiten deze periode om is het alleen voor groepen op afspraak mogelijk om het museum te bezoeken. (#visitwadden)

Reageer op dit artikel
More from Redactie Pluswijzer
Live online concert Mattheus Passion
Waar in deze tijd groepen niet meer samen kunnen komen en dus...
Read More
0 replies on “75 jaar bevrijding: De strijd om de Wadden”